De geschiedenis van lachgas in acht mijlpalen

Laatst bijgewerkt: oktober 2026

1772 en 1800: een gas krijgt een naam en een belofte

De bekende jaartallen zijn snel verteld. Joseph Priestley maakte distikstofmonoxide in 1772 als een van de vele 'luchtsoorten' die hij in zijn laboratorium isoleerde, en de jonge Humphry Davy onderzocht het gas rond de eeuwwisseling op zichzelf en op vrienden. Minder bekend is wat Davy in 1800 opschreef in zijn boek over die proeven: dat het gas pijn leek te onderdrukken en daarom misschien bruikbaar was bij operaties. Die zin bleef ruim veertig jaar onopgemerkt. De eerste mijlpaal is dus ook een gemiste kans.

1844 en 1868: de tandartsstoel en de eerste zuurstofmenging

De tweede mijlpaal is de bekende: in december 1844 trok een collega bij de Amerikaanse tandarts Horace Wells een kies terwijl Wells lachgas had ingeademd, een dag na een demonstratie van een rondreizende showman. Zijn openbare demonstratie in Boston mislukte kort daarna, en lachgas raakte in de medische wereld jarenlang in diskrediet. Pas toen diezelfde showman, Gardner Colton, het gas in de jaren zestig van de negentiende eeuw opnieuw in tandartspraktijken introduceerde, werd het een gangbaar middel bij het trekken van tanden.

De derde mijlpaal krijgt zelden aandacht maar is misschien de belangrijkste. In 1868 beschreef de chirurg Edmund Andrews uit Chicago hoe hij lachgas mengde met zuurstof, zodat patiënten langer verdoofd konden blijven zonder blauw aan te lopen. Daarmee ontstond het principe dat tot vandaag de kern vormt van elk medisch gebruik: lachgas wordt nooit puur gegeven. Alles wat de zorg sinds die tijd met het gas doet, bouwt op die ene toevoeging voort.

1881 en 1961: van verloskamer naar ambulance

In 1881 paste de arts Stanisław Klikowicz in Sint-Petersburg het lachgas-zuurstofmengsel als eerste toe bij bevallingen, om de pijn van de weeën te verzachten terwijl de vrouw bij bewustzijn bleef. Het idee verspreidde zich langzaam over Europa en is in veel landen nog steeds een vast onderdeel van de verloskunde. Vierde mijlpaal: het gas verliet de operatiekamer en kwam terecht bij patiënten die wakker moesten blijven.

De vijfde mijlpaal is een technische. In 1961 ontwikkelde de Britse anesthesist Michael Tunstall een cilinder met een kant-en-klaar mengsel van gelijke delen lachgas en zuurstof, dat stabiel bleef en zonder mengapparaat te gebruiken was. Daarmee kon het gas de ambulance in en naar de plek van een ongeval. Opnieuw was de voorwaarde dezelfde als bij Andrews: het mengsel bevat altijd een vaste hoeveelheid zuurstof, en de patiënt krijgt het onder toezicht.

Jaren dertig en veertig: slagroom en vliegtuigmotoren

Twee mijlpalen uit dezelfde periode hebben niets met geneeskunde te maken. Begin jaren dertig ontdekten onderzoekers aan de universiteit van Illinois, onder wie Charles Getz, dat distikstofmonoxide oplost in het vet van room en dat room die ermee onder druk staat, als een luchtige massa uit een spuitmond komt. De slagroomsifon en later de spuitbus met slagroom zijn daarvan het resultaat, en met hen het kleine stalen patroon dat tientallen jaren later een eigen rol zou gaan spelen.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog gebruikte de Duitse luchtmacht een systeem dat lachgas in vliegtuigmotoren spoot om op grote hoogte, waar de lucht dun is, extra zuurstof voor de verbranding te leveren. Na de oorlog verhuisde dat principe naar de dragracebaan en de autosport, waar het tot vandaag wordt toegepast. Zevende mijlpaal: lachgas werd een technisch gas, met eigen leveranciers en eigen cilinders, los van ziekenhuis en keuken.

2004: een raket op lachgas

De achtste mijlpaal speelt zich af in de woestijn van Californië. In 2004 bereikte het ruimtevliegtuig SpaceShipOne als eerste particulier gebouwde bemande toestel de ruimte, aangedreven door een hybride raketmotor die vloeibaar distikstofmonoxide als oxidator gebruikte, in combinatie met een vaste rubberachtige brandstof. Lachgas was aantrekkelijk omdat het zichzelf onder druk houdt en bij kamertemperatuur is op te slaan. Dezelfde eigenschappen die een tank in een keuken handig maken, maakten hem geschikt voor een raket.

Nederland: 2016 en 2023, en wat de mijlpalen gemeen hebben

De Nederlandse geschiedenis van het gas is kort maar hevig. Tot 2016 viel lachgas onder de Geneesmiddelenwet, waardoor verkoop voor andere doelen niet was toegestaan. Na Europese rechtspraak over producten zonder geneeskundig doel verhuisde het dat jaar naar de Warenwet, en daarmee verdween de belangrijkste belemmering voor verkoop buiten zorg en keuken. Het gebruik nam in korte tijd sterk toe, gemeenten als Rotterdam grepen via de APV in, en op 1 januari 2023 plaatste het kabinet lachgas op lijst II van de Opiumwet, zoals te lezen is bij de rijksoverheid.

Wie de acht mijlpalen naast elkaar legt, ziet een patroon. Elke toepassing die bleef bestaan, kreeg een eigen veiligheidskader: Andrews voegde zuurstof toe, Klikowicz en Tunstall werkten onder toezicht, de keuken kreeg een additiefnummer en de techniek vaste leveranciers. Het recreatieve gebruik is de enige toepassing die zo'n kader nooit kreeg. Dat verklaart waarom de wetgever in 2023 ingreep, en het is de reden dat wij in onze informatie zo nadrukkelijk over risico's schrijven; zie ook lachgasregels in Rotterdam.